AI vormgeven voordat deze de samenleving vormgeeft

Een tiener die vandaag de dag door sociale media scrolt, kan binnen enkele minuten een ‘deepfake’-politieke toespraak, een door AI gegenereerd liedje, een verzonnen nieuwsbericht en een digitaal gerestaureerde opname van The Beatles tegenkomen. De vraag is niet langer of kunstmatige intelligentie onze samenlevingen zal veranderen. Dat is al gebeurd. De echte vraag is of we burgers, en met name jongeren, in staat kunnen stellen om hun weg te vinden in deze nieuwe realiteit en tegelijkertijd de waarden te behouden die onze democratieën en culturen kenmerken. 

Kunstmatige intelligentie geeft een nieuwe vorm aan de manier waarop we leren, creëren, communiceren en deelnemen aan het openbare leven. In het onderwijs biedt het ongekende mogelijkheden voor gepersonaliseerd leren en toegang tot kennis. Op cultureel gebied opent het nieuwe mogelijkheden voor artistieke expressie, het behoud van erfgoed en creatieve samenwerking. Toch gaan deze kansen gepaard met ernstige risico’s, variërend van desinformatie en manipulatie tot bedreigingen voor intellectueel eigendom, artistieke integriteit en het democratische debat. 

Voor de EVP-Fractie is dit niet louter een debat over technologie. Het is een debat over democratie, onderwijs, cultuur en het toekomstige concurrentievermogen van Europa. Kunstmatige intelligentie beïnvloedt nu al de manier waarop burgers toegang krijgen tot informatie, hoe cultuur wordt gecreëerd en geconsumeerd, en hoe jongeren omgaan met de wereld om hen heen. 

Naarmate door AI gegenereerde inhoud steeds meer deel uitmaakt van ons dagelijks leven, wordt transparantie essentieel. Burgers moeten kunnen begrijpen wanneer en hoe kunstmatige intelligentie is gebruikt om tekst, afbeeldingen, geluidsopnames of video te creëren. Vertrouwen in het digitale tijdperk hangt niet alleen af van innovatie, maar ook van duidelijkheid en verantwoording. 

In heel Europa zijn sociale media een primaire informatiebron geworden voor jongere generaties. In een tijdperk waarin AI op grote schaal overtuigende tekst, beelden, audio en video kan genereren, wordt het steeds moeilijker om feit van fictie te onderscheiden. De gevolgen hiervan zijn van invloed op het vertrouwen in instellingen, de sociale cohesie en het vermogen van burgers om op zinvolle wijze deel te nemen aan het democratische leven. 

Tegelijkertijd verandert AI de cultuur op manieren die enkele jaren geleden nog ondenkbaar leken. Het gebruik van AI-technologie om de stem van John Lennon te herstellen en The Beatles in staat te stellen ‘Now and Then’ af te maken, toonde aan hoe technologie de menselijke creativiteit kan versterken in plaats van vervangen. 

Maar AI roept ook fundamentele vragen op over authenticiteit. Meer dan acht op de tien Europeanen geven aan de voorkeur te geven aan door mensen gecreëerde inhoud boven die van kunstmatige intelligentie. Zij begrijpen dat cultuur niet louter inhoudproductie is. Het gaat om expressie, identiteit en menselijke verbondenheid. 

Zoals paus Leo XIV in zijn recente encycliek ‘Magnifica Humanitas’ opmerkt, is kunstmatige intelligentie noch neutraal in haar ontwikkeling, noch in haar impact. De keuzes die worden gemaakt door ontwikkelaars, bedrijven, beleidsmakers en gebruikers beïnvloeden allemaal de manier waarop deze technologieën onze samenlevingen, economieën en democratieën vormgeven. Daarom moet de Europese aanpak worden geleid door een eenvoudig principe: innovatie en verantwoordelijkheid moeten hand in hand gaan. 

De EVP-Fractie is van mening dat Europa AI moet omarmen als een instrument voor vooruitgang, waarbij ervoor moet worden gezorgd dat menselijke creativiteit, democratische waarden en culturele diversiteit centraal blijven staan. Hoewel Europa al belangrijke regelgevende stappen heeft gezet, is wetgeving alleen niet voldoende. 

Het huidige wetgevingskader is niet ontworpen om rekening te houden met alle specifieke kenmerken van de culturele en creatieve sectoren. De AI-strategie voor de culturele en creatieve sectoren, die de Europese Commissie naar verwachting begin 2027 zal lanceren als onderdeel van het Europees Cultureel Kompas, moet daarom ambitieus en alomvattend zijn en oog hebben voor de zorgen van de burgers. 

Generatieve AI-systemen zijn sterk afhankelijk van culturele en creatieve werken, maar makers hebben vaak onvoldoende inzicht in hoe hun werk wordt gebruikt en of zij eerlijk worden vergoed wanneer er waarde uit wordt gegenereerd. Tegelijkertijd bepalen aanbevelingsalgoritmen in toenemende mate wat mensen online zien, horen en ontdekken. 

Als deze systemen de voorkeur geven aan schaalgrootte en commercieel voorspelbare resultaten, lopen we het risico dat onafhankelijke makers, minderheidstalen en de culturele diversiteit die de kern vormt van de Europese identiteit, gemarginaliseerd worden. 

Onderwijs moet daarom onze eerste verdedigingslinie en onze grootste kans worden. 

Digitale geletterdheid, mediageletterdheid en AI-geletterdheid moeten worden beschouwd als essentiële vaardigheden voor de^21e eeuw. Jonge Europeanen moeten niet alleen leren hoe ze AI-tools kunnen gebruiken, maar ook hoe ze de beperkingen ervan kunnen begrijpen, informatie kritisch kunnen beoordelen en manipulatie kunnen herkennen wanneer ze ermee worden geconfronteerd. Tegelijkertijd moeten makers, culturele organisaties en onderwijsinstellingen worden ondersteund bij het aanpassen aan een snel veranderende digitale omgeving. 

De tijd dringt. De mogelijkheden van AI ontwikkelen zich sneller dan onze instellingen, onderwijssystemen en ons cultuurbeleid zich kunnen aanpassen. In een tijd van toenemende geopolitieke concurrentie en groeiende polarisatie moet Europa investeren in de vaardigheden, creativiteit en veerkracht van zijn bevolking. 

Europa staat nu voor een beslissende keuze. We kunnen toestaan dat kunstmatige intelligentie onze samenlevingen vormgeeft op basis van commerciële prikkels, of we kunnen ervoor zorgen dat zij ten dienste staat van menselijke creativiteit, democratische veerkracht en culturele diversiteit. 

De toekomst wordt niet alleen bepaald door algoritmen. Ze wordt bepaald door de waarden die we erin verankeren en de burgers die we via onderwijs mondiger maken. Als we dit goed aanpakken, zal kunstmatige intelligentie onze menselijkheid niet aantasten. Ze zal ons juist helpen deze vollediger dan ooit tevoren tot uitdrukking te brengen.