Οικονομικός αλφαβητισμός στην εποχή των finfluencers

Ένα βίντεο διάρκειας 20 δευτερολέπτων σας λέει πού να επενδύσετε τις αποταμιεύσεις σας. Φαίνεται σίγουρο, γυαλισμένο, ίσως και υποστηριζόμενο από "δεδομένα". Εκατομμύρια το παρακολουθούν. Κάποιοι το ακολουθούν και το εμπιστεύονται. Κάποιοι χάνουν χρήματα.

Αυτό δεν αποτελεί πλέον εξαίρεση. Γίνεται μέρος της καθημερινής ζωής.

Σε μια εποχή που γνωρίζουμε όλο και περισσότερο τους κινδύνους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, από τον κυβερνοεκφοβισμό έως την παραπληροφόρηση, η οικονομική ευπάθεια στον ψηφιακό χώρο παραμένει σε μεγάλο βαθμό παραγνωρισμένη.

Λέμε στους ανθρώπους να αναλάβουν την ευθύνη για το οικονομικό τους μέλλον. Ταυτόχρονα, εκτίθενται όλο και περισσότερο σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που είναι ταχέως κινούμενο, πειστικό και συχνά ασαφές. Το αποτέλεσμα είναι ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των αποφάσεων που αναμένεται να πάρουν οι άνθρωποι και των εργαλείων που έχουν στη διάθεσή τους για να τις πάρουν.

Η οικονομική ευπάθεια δεν είναι ένα περιθωριακό ζήτημα. Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, μόνο ένας στους πέντε πολίτες έχει υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότεροι Ευρωπαίοι προσανατολίζονται σε αποφάσεις για αποταμιεύσεις, πιστώσεις και επενδύσεις χωρίς να κατανοούν πλήρως τους κινδύνους που ενέχουν.

Ταυτόχρονα, η έκθεση σε κρυφή διαφήμιση, παραπληροφόρηση και ολοένα και πιο εξελιγμένη απάτη, που συχνά τροφοδοτείται από τεχνητή νοημοσύνη και "deepfakes", αυξάνεται ραγδαία. Το αποτέλεσμα είναι απλό: οι άνθρωποι έχουν λιγότερο έλεγχο, είναι περισσότερο εκτεθειμένοι και συνεπώς κινδυνεύουν περισσότερο να πέσουν σε παγίδες.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η ομάδα του ΕΛΚ είδε τη σημασία της υποβολής έκθεσης σχετικά με τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό και τον ρόλο των λεγόμενων "finfluencers" στο πλαίσιο της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων. Στόχος είναι να οικοδομηθεί μια ευρωπαϊκή απάντηση που θα είναι φιλόδοξη, πρακτική και μετρήσιμη, εστιασμένη στις πραγματικές αποφάσεις και προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι στην καθημερινή τους ζωή.

Ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός δεν είναι ούτε πολυτέλεια ούτε εξειδικευμένο θέμα για ειδικούς. Αφορά την ελευθερία και την ασφάλεια. Όταν οι άνθρωποι δεν μπορούν να συγκρίνουν το κόστος, να κατανοήσουν τους κινδύνους, να διακρίνουν τις αξιόπιστες πληροφορίες από το συγκαλυμμένο μάρκετινγκ ή να αναγνωρίσουν την ηλεκτρονική απάτη, η αυτονομία τους αποδυναμώνεται.

Και αυτή η ευπάθεια δεν υφίσταται μόνη της. Ενισχύεται από τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνονται πλέον οι οικονομικές πληροφορίες.

Σήμερα, δικαίως ανησυχούμε για τις ψευδείς ειδήσεις στην πολιτική και εστιάζουμε όλο και περισσότερο στις ψηφιακές δεξιότητες και τις δεξιότητες των μέσων ενημέρωσης- ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός πρέπει να αντιμετωπιστεί με τον ίδιο επείγοντα χαρακτήρα. Οι οικονομικές αποφάσεις, είτε πρόκειται για αποταμιεύσεις, συντάξεις ή επενδύσεις, έχουν εξίσου πραγματικές συνέπειες.

Αυτός είναι ο στόχος της έκθεσης που εγκρίναμε. Ανταποκρίνεται στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν σήμερα τις χρηματοοικονομικές πληροφορίες και στον τρόπο με τον οποίο αυτό αλλάζει.

Πρώτον, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως δεξιότητα ζωής. Πρέπει να ξεκινάει νωρίς, αλλά δεν μπορεί να σταματάει στο σχολείο. Οι πιο σημαντικές οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται αργότερα, κατά την είσοδο στην αγορά εργασίας, τη λήψη δανείου, την αγορά κατοικίας ή τον προγραμματισμό για τη συνταξιοδότηση. Συνεπώς, η μάθηση πρέπει να ακολουθεί τους ανθρώπους καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους, υποστηριζόμενη από τα σχολεία, τους χώρους εργασίας και τις πρωτοβουλίες σε επίπεδο ΕΕ.

Δεύτερον, η εκπαίδευση από μόνη της δεν αρκεί- πρέπει επίσης να προστατεύσουμε και να απλοποιήσουμε. Πολύ συχνά, οι χρηματοοικονομικοί κανόνες που έχουν σχεδιαστεί για να αυξήσουν τη διαφάνεια καταλήγουν να δημιουργούν πολυπλοκότητα στην οποία οι απλοί άνθρωποι δεν μπορούν να περιηγηθούν. Η χρηματοοικονομική παιδεία δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προστασία των επενδυτών. Αν θέλουμε περισσότεροι Ευρωπαίοι να αποταμιεύουν καλύτερα και να επενδύουν με ασφάλεια, πρέπει να διασφαλίσουμε ότι το ίδιο το σύστημα είναι κατανοητό σε όλους.

Η τρίτη πρόκληση, και ίσως η πιο επείγουσα, είναι το ψηφιακό περιβάλλον και οι "finfluencers". Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει το σημείο εισόδου στις χρηματοοικονομικές πληροφορίες, ιδίως για τις νεότερες γενιές. Αυτό δημιουργεί ευκαιρίες για ένταξη, αλλά και σοβαρούς κινδύνους.

Ενώ ένας δημιουργός περιεχομένου μπορεί να εξηγεί με σαφήνεια βασικές οικονομικές έννοιες, ένας άλλος μπορεί να προωθεί προϊόντα υψηλού κινδύνου χωρίς να αποκαλύπτει τα εμπορικά συμφέροντα. Η διάκριση αυτή δεν είναι πάντα ορατή στον θεατή και η γραμμή μεταξύ εκπαίδευσης και διαφήμισης είναι συχνά θολή.

Θα πρέπει όμως να είμαστε σαφείς: ο στόχος δεν είναι να φιμώσουμε τους δημιουργούς ή να περιορίσουμε την καινοτομία. Είναι να αυξήσουμε τα πρότυπα. Αυτό σημαίνει σαφή επισήμανση του περιεχομένου επί πληρωμή, ειλικρινείς και ορατές προειδοποιήσεις κινδύνου, ισχυρότερη επιβολή κατά των απατών και καλύτερη συνεργασία με τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Σημαίνει επίσης την αναγνώριση ότι οι ίδιες οι πλατφόρμες δεν μπορούν να παραμείνουν ουδέτεροι αγωγοί όταν διακυβεύεται οικονομική ζημία.

Ο διαδικτυακός κόσμος πρέπει να είναι ένα μέρος όπου οι άνθρωποι ενημερώνονται και προστατεύονται, όχι παραπλανούνται ή εκμεταλλεύονται. Το οικονομικό περιεχόμενο δεν είναι απλώς μια άλλη κατηγορία διαδικτυακής ψυχαγωγίας. Επηρεάζει πραγματικές αποφάσεις, με πραγματικές συνέπειες.

Αν το κάνουμε λάθος, καμία ποσότητα εκπαίδευσης δεν θα είναι αρκετή. Και αν αγνοήσουμε το ψηφιακό περιβάλλον, κανένα ποσό κανονισμών δεν θα αντέξει.